ÇAĞATAY HANLIĞI
Cengiz Han (1155-1227), ölmezden önce Moğolistan dıŞında
kalan batı bölgelerindeki fethedilen ülkeleri oğullarına tahsis ederken
Türkistan ikinci oğlu Çağatay
Han‟ın hissesine düşmüştü. Kaynaklarda zikredildiğine göre ona tahsis edilen ülkenin hudutları, doğuda Beş-Balık bölgesini içine alacak şekilde başlıyor, batıda
Ceyhun (Amu-Derya) ırmağına
kadar uzanıyordu. Kuzeyde ili havzası ve
Yedi-Su bölgelerinin hanlık sahasına dahil olduğunu, Çağatay Han‟ın yaylağının ili boyunda, kışlağının ise
Yedi-Su havzasında Kayalık şehri yakınında
oluşundan anlaşılmaktadır. Zaten bu bölge hanlığın başkenti durumundadır. Ceyhun ırmağı hudut olduğuna göre hudutlar güneyde
Horasan‟ı dışarıda bırakmaktaydı. Ancak Ceyhun ırmağının başlangıcında yer alan
Bedahşan, Belh ve Gazne bölgelerini, Şerefüddin Ali Yezdî, hanlık sahasına
dahil etmektedir.3Ayrıca
Ürgenç şehri ve Harezm ülkesinin
esas bölümünün Cuci (Coçi) ulusuna ait olduğunu
bilmekteyiz. Ayrıca Çağatay hanları adına basılan paralarda devamlı olarak Otrar, Kenced ve Talas (Taraz) isimleri bulunduğuna göre, bu Şehirler
ve bölgeler de Çağatay Hanlığı sahasına girmekteydi. Bu duruma göre Doğu Türkistan bütünüyle Batı
Türkistan‟ın Harezm ve Türkmenistan bölümleri hariç Çağatay Hanlığı
sahasına girmekteydi. Çağatay ulusu bu saha içerisinde teşekkül etmiştir. Yalnız Çağatay Han‟a
tahsis edilen bu ülkede bütün Şehirler
ürgenç
ili Mahmut Yalavaç adında bir Türk umûmî vali tarafından Kağan namına
idare edilmekteydi. Cengiz Han 1223 yılında Türkistan‟ı
terk etmezden önce, onu kendi namına bütün Türkistan şehirlerini idare etmek üzere vazifelendirmiĢşti. Bu
vazife Ögeday Kağan
zamanında da devam etmiş, bütün Türkistan şehirlerinin
idaresi ve vergilerinin toplanması ve kağanlığa gönderilmesi onun idaresine
bağlanmıştı.Çağatay Hanlığı
sahasındaki bütün şehirleri idare eden Mahmut Yalavaç, Hocent şehrinde
otururdu ve ancak kağana karşı
hesap vermekle mükellefti. Bütün Türkistan şehirleri, ister mahalli hanedan
mensupları ister tayin edilen Darugaçin ve Tangmaçi
isimlerindeki idareciler olsun, hep umûmî vali Mahmut Yalavaç vasıtasıyla doğrudan
doğruya kağanlık makamına bağlanıyorlardı. Dolayısıyla
Çağatay
ülkesindeki şehirler,
çağatay
Hanlığı‟nın
hakimiyeti dışında kalmaktaydı. 1239 yılında
Buhara ve yakınındaki
Tarab kasabasında zuhur eden isyan ile Mahmut
Yalavaç meşgul
olmuştu. Bu isyanı
vesile ederek Mahmut Yalavaçı
vazifesinden tard eden çağatay Han, kağana hesap vermek
ve haddini aştığını kabul etmek mecburiyetinde kalmıştı. Ögeday Kağan, ağabeyisinin üzerine
fazla varmamış, Mahmut Yalavaç‟ı çin‟e
vali tayin etmiş ancak onun yerine oğlu Mesut Yalavaç‟ı aynı salahiyet ile umûmî vali yapmıştı. Bu
durum göstermektedir ki Çağatay
hanları umûmî valiye müdahale hakkında sahip değildiler. Çağatay Han ve halefleri, daha sonra görüleceği üzere
ancak bütün Türkistan‟ın şehir
dışı hayatına,
yaylak, kışlak ve otlaklarına
hakim olabilmişlerdir. Bu münasebetle Çağatay ulusu yalnızca şehir dışında yaylak ve kışlak hayatı yaşayan, hayvancılıkla meşgul olan kır nüfusunu ifade eden bir deyim olacaktır.
Hatta şehir dışı
kır nüfusundan
olanlara Çağataylı, şehir nüfusundan
olanlar için
Maveraünnehirli tabirinin kullanıldığını daha sonraki
devrelerde görebilmekteyiz. Cengiz yasası ve Moğol ananesinin bu durumun
meydana gelişinde esas olduğu muhakkaktır.
Zira yalnızca hayvancılıkla hayatlarını sürdüren Moğollar,
bu hayat tarzının dışında yerleşik medeniyetin icaplarından olan ziraat,
ticaret, el sanatları ve esnaflık ile katiyen ilgilenmiyorlardı. 1240 Kurultayı‟nda
Ögeday Kağan,
ağabeyisi Çağatay‟ın da tasvibi ile yaptığı ve muvaffak olduğu
meselelerden iftiharla bahsetmektedir.
1. Şehirlere valiler ve idareciler tayin ederek şehir dışı
yaylak, kışlak ve otlakları millete tahsis etmek
2. Toprağı Moğollara tahsis ederken susuz bölgelerde kuyular
açtırarak milletine su ve otlak yeri temin
etmek.
Ögeday Kağan, Çanay ve Uygurtay adındaki iki
adamını sırf bu iĢşleri tanzim etmek üzere vazifeli kılmıştı. Hakikatte
Kağan, bu işleri yaparak Moğol milletinin hayat tazına uygun bir şekilde hizmet
etmekteydi. Çünkü Moğollar için şehir hayatı cazip değildi. Zaten
hayvan sürüleri ve
hayat tarzları onların şehirlerde oturmasına mani idi. Böylece şehir hayatından uzak
kalarak hem cengaverliklerini koruyarak gevşemiyorlar ve hem de büyük nüfus içinde erimeyi önlemiş oluyorlardı. Şehirlerin idaresini ise mahalli hanedan mensupları veyahut da Mahmut Yalavaç‟a
bağlı Darugaçin ve Tangmaçinler ile temin ediyorlardı.
Hatta değil şehirde
oturmayı orada vali olmayı
dahi Moğollar hakir bir vazife olarak görüyorlardı.
Deşt-i Kıpçak
seferi sırasında
Ögeday Kağan‟ın oğlu Kiyuk, Batu Han‟a (1227-1256) karşı
itaatsizlikte bulunmuştu. Ögeday
Kağan, durumu öğrenince büyük bir hiddete kapılmış ve bu münasebetle suçlu oğlunu azarlarken, kendisini şehirlere Tangmai (vali)
olarak tayin etmekten söz etmişti.Bu
durumdan anlaşıldığına
göre şehre
idareci olmak bir Moğol asilzadesi için hakaret manasına gelmekteydi.
Çağatay Han‟ın ordası ilkbahar ve
yaz aylarında ili Irmağı havzasında Almalık şehrine yakın bir mahal olan Kuyaş‟da,
sonbahar ve kış aylarında ise ili Irmağı‟nın Yedi-Su havzasında ulaştığı yerde
Kayalık şehrine yakın bir yerde bulunurdu. Bu duruma göre Hanlığı‟n bir yaylak
başkenti bir de kışlak başkenti olmak üzere iki merkezi vardı. Tabiî Çağatay Han‟ın
ordası dediğimiz
zaman ki kaynaklarda Uluğ-Ev adı
kullanılıyordu- onun
Uluğ-Ev‟i
etrafında binlerce adırın kurulduğu çadırlı-Yurt manasında ve iki menzil
arasında taşınılabilen bir merkez olarak düşünülmelidir. Yani hanlar da dahil
kırlarda şehirlerin dışında yaşanılıyordu. Cengiz Han‟ın ordusu Moğolistan‟da
iken Moğol kabilelerine dayanmakta idi. Daha sonra Uygur bakşılarının teklifi
ile klasik Türk devlet yapısındaki onlu sisteme gelişmiş
ve kabile askeri yerine bozkırlı Türklerin birliklere girmesi ile
askeri birliklerin sayısının yer yer on hatta yirmi misline kadar arttığı görülmüştü. Dolayısıyla Moğolların Türkistan‟a girişi münasebeti ile binlikler
bir tümen veyahut iki tümene hatta bazen üç dört tümene erişecek
şekilde artmış
bulunuyordu. Bu vaziyet Moğolların şehre girmemesine rağmen kısa zamanda Türkleşmelerini hazırlayacaktır.
Çağatay Hanlığı‟nın kuruluş
döneminde Çağatay
Han‟ın emrine dört
tane binbaşı verilmişti.
Bunların Barlas, Celayir, Sulduz, Arlat
kabilelerinin binlikleri ve binbaşıları olduğu anlaşılmaktadır. Daha sonra bu dört tane
binliğin asgarî
bir tümen hatta bazen iki tümen ve üç tümene
kadar büyüdüğünü Çağatay
Hanlığı yapısı içinde görmekteyiz.
Cengiz Han‟ın sağlığında Moğol örf ve adetine en riayetkar
ananeyi en iyi bilen ve Cengiz Yasası‟nın en iyi tatbikçisi olarak Çağatay Han ün
yapmıştı.
Diğer kardeşleri
ile birlikte babasının
Harezmşahlar üzerine yaptığı sefere katılmış
hatta en sevdiği oğlu Mu-Tekin, Bamiyan Muhasarası esnasında 1221 yazında
maktul düşmüştü.
Çağatay, Celaleddin Harezmşah‟ı
takip vazifesi verildiği için 1221/1222 kışını Hindistan hududunda geçirmiĢti.
Daha sonraki yıllarda Cengiz Han‟ın 1226-1227
yıllarında Tangut üzerine yaptığı son sefer boyunca Çağatay, Uluğ Yurt‟ta bırakılan
birliklerin kumandanı olarak babasına vekaleten naiblik etmişti.
Seferin sonunda Cengiz Han öldüğü için babalarının cenaze merasimini, seferden onunla beraber dönen Ögeday ve Tuli ile birlikte yapmışlardı. Büyük
kardeşleri Cuci Cengiz Han‟dan altı ay önce
öldüğü
için bu seferde ve merasimde bulunamamıştı. Daha sonra ertesi yıl yapılacak kurultayda buluşmak üzere kardeşlerinden
ayrılarak yurduna dönmüştü. Zaten babaları
hayatta iken kardeşler babalarının huzurunda Ögeday‟ı kağanlığa
halef olarak seçmiş idiler. 1228 Sıçan yılında toplanan kurultayda Çağatay Han, kardeşlerin en büyüğü olarak Ögeday‟ı elinden tutarak bizzat kendisi kağanlık makamına oturtmuştu. Bu merasimden sonra da kendi yurduna
dönmüştü.
Çağatay Han‟ın pek çok hanımı
olmakla beraber bunlardan en muteber olanı
ikisi idi. Bunlardan birincisi Yisülün Hatun‟dur. Yisülün Hatun‟un anası Börte-Füin Hatun‟un
yeğeni idi. Yani o da Kongırat kabilesi
noyanlarının soyundandı. Cengiz Han‟ın Hatun‟u çağatay‟ın anası
Kongırat ümerasından Day-Seen‟in kızıydı. Day-Seen‟in
oğlan kardeşi
Dari-Tay‟ın torunu ise Yisülün Hatun‟dur. Çağatay Han‟ın ikinci hanımı ise Yisülün Hatun‟un kız
kardeşi Tüken Hatun idi.Çağatay Han‟ın sekiz tane oğlu olmuştu.
Bunlar yaş sırasına göre 1-Muçi-Yebe, 2-Mu-Tekin, 3-Bilkişi, 4-Sarban, 5-Yisun-Müngge,
6-Baydar, 7-Kadakı, 8-Bayçu‟dur.Çağatay Han oğulları içinde en fazla ikinci oğlu
Mu-Tekin‟i severdi. Cengiz Han da bu torununu
ziyadesiyle sever ve daima yanında bulundururdu. Cengiz Han sevdiği torununun
Bamiyan‟da ölümü üzerine gazaba gelmiş ve Bamiyan şehrini bütünüyle tahrip
ettirmişti. Çağatay Han‟ın
vefatından sonra ona halef olan Çağatay hanları, istisnaları bir tarafa bırakılacak olursa umumiyetle Mu-Tekin‟in
neslinden gelmiĢşlerdir. Ocak-ġubat 1242 yılında Ögeday
Kağan‟ın ölümünden
birkaç ay sonra Çağatay Han‟ın da öldüğünü kaynaklardan tespit
edebiliyoruz.
Kara-Hülagü Han (1242-1246)
Çağatay Han, Yisülün Hatun‟dan
olan ikinci oğlu Mu-Tekin‟i Bamiyan‟da kaybedince ü.üncü oğlu Bilkişi‟yi veliaht yapmak istemişti.
Ancak o da on üç yaşında
vefat etmişti. Bunun üzerine
Çağatay Han Mu-Tekin‟in oğlu
Kara-Hülagü‟nün
veliaht olmasını
istemiştir. Mu-Tekin‟in, Bayçu, Börü, Yisun-Tuva, ve Kara-Hülagü adlarında
dört oğlu
vardı. Kara-Hülagü kardeşlerinin en küçüğü idi.Çağatay Han ölünce onun vasiyetine uyarak Han‟ın hatunu başta olmak üzere vezir Habeş Amîd ve Çağatay Sülalesi
mensupları hep birlikte Kara-Hülagü‟yü hanlık
makamına oturttular. Bu sırada Kağan seçilemediği için vekaleten Ögeday Kağan‟ın hanımı Tura-Kina Hatun niyabeten bu makamda bulunuyordu. Kara-Hülagü Han‟ın
bu hanlığı 1246 yılında Kiyuk‟un kağan seçilmesine kadar devam etmiştir.
Kiyuk Kağan (1246-1248) bu makama gelir gelmez Kara-Hülagü Han‟ı azlederek onun yerine Çağatay Han‟ın beşinci
oğlu Yisun-Müngge‟yi hanlık makamına
tayin etmiĢtir. Kara-Hülagü Han‟ın
hanımı Organa
Hatun, Çağatay
Han‟ın kız
kardeşi çiçakin
hatun ile Oyrar Turalçi Küregen‟in kızıydı. Dolayısıyla Çağatay Han gelininin dayısı olmaktaydı. Kara-Hülagü Han‟ın
Organa Hatun‟dan bir oğlu
olmuştu. Mübarek-şah adını taşıyan bu zat Çağataylı ailesi içinde ilk Müslüman olan şahsiyettir.
Yisun Müngge Han (1246-1251)
1246 Kurultay‟ında Kiyuk, kağan seçildikten sonra Çağatay ulusunun başında bulunan Kara-Hülagü Han‟ı tahttan azletmişti. Zira Kiyuk Kağana göre oğul dururken torunun tahta çıkması uygun değildi.
Çünkü o
sırada Çağatay Han‟ın oğullarından Yisun-Müngge
hayatta idi.Çağatay Han‟ın
beşinci oğlu
Yisun-Müngge kaynakların
verdiği bilgiye göre
devamlı sarhoş
gezer, devlet işlerini hanımı Tayşi Hatun ve veziri Bahaeddin
Merginani yürütürdü. Vezir Bahaeddin Merginani bir
ilim adamı, alimleri ve ilmi koruyan muhterem bir zat
idi. Babası Ferganalı bir alim, annesi ise Kara-Hanlı sülalesinden Togan Han‟ın
neslinden gelmekteydi. Çağatay Han‟ın
veziri Habeş Amid tarafından yetiştirilmişti. Hatta Çağatay‟ın oğullarından Yisun-Müngge‟nin yanına Bahaeddin Merginani‟yi veren e Habeş Amid idi. 1251 yılına kadar Yisun-Müngge‟nin
hanlığı devam etti. Bu yıl içinde yapılan kağanlık seçiminde Müngge Kağan seçilince Kara-Hülagü tekrar hanlığa iade edildi ve Yisun-Müngge
katledilirken ciddi bir ilim adamı olan
Bahaeddin Merginani de katledilenler arasındaydı.30 Ancak hanlığına iade edilen
Kara-Hülagü, hanlığa
oturamadan yolda ölecektir. Onun hatunu Organa
Hatun hem Kara-Hülagü‟ye ve hem de ona halef olacak oğlu
Mübarek-ġah‟a vekaleten 1251 yılından 1261 yılına kadar Çağatay ulusunun başında
idareci olarak kalacaktır. 1251 yılında Kara-Kurum‟da Müngge Kağan‟ın
(1251-1259), kağan seçildiği
kurultay Çağatay
ve Ögeday nesli için çok
büyük hadiseler
ve neticeler meydana getirmişti. Çünkü Müngge
Kağan‟ın
seçiminden sonra kağana karşı
bir suikast hareketi ortaya ıkarılmıĢ, ağatay ve geday süllesinin bütün yetiĢkin ağda olan mensupları ve devlet
ileri gelenleri ile ümeradan bir kısmı yasa gereği
katledilmişlerdi.Kara-Hülagü Han Müngge
Kağan‟ın
taraftarı olduğu için
bu hareketin dışında idi. Ancak o da Çağatay hanlığı
makamına dönerken
yolda vefat edecektir. Böylelikle Kara-Hülagü Han‟ın
oğlu Mübarek-şah küçük yaşta
olduğu için hanlığa
nasbedilmiş, fakat annesi Organa Hatun nıyabeten 1261 yılına kadar fiilen on yıl hanlık makamını idare
edecektir. Yukarıda da söylediğimiz üzere Organa Hatun, Cengiz Kağan‟ın kızı çiçakin Hatun ile Oryar emirlerinden Turalçi Küregen‟in kızı idi.
Bu bakımdan Moğol aristokrasisinde ve kurultaylarında iki
taraftan Cengizli olduğu için yeri itibarlıydı. Hatta 1255 yılı yazında Hülagü
Han kağanlık
yurdundan ilhanlı
ulusunun başına giderken Çağatay
yurdunda Organa Hatun tarafından misafir edilmişti. 1259 yılında Müngge
Kağan‟ın ölümünden sonra ortalık yine karışmış ve Müngge Kağan‟ın kardeşleri
Arık Buka ile Kubilay, kağanlık için mücadele ettiği dönemde de Organa Hatun‟un oğlu Mübarek-şah‟a nıyabeten
hüküm sürüşü devam edecektir.1261 yılında Çağatay‟ın altıncı oğlu Baydar‟ın
oğlu Algu Han, Çağatay tahtı için
ortaya çıkacaktır.
Algu, Arık Buka tarafından
Çağatay
Hanlığı makamına gönderilmiş ve hanlık
makamını ele geçirdikten sonra Arık Buka‟ya erzak ve askerî malzeme göndermek için emir
verilmiŞti. Algu, Çağatay
Hanlığı‟nı
istiklaline kavuşturmak
arzusunda olduğu için silah yardımını göndermekten imtina etmiş, Arık Buka ile Kubilay arasındaki mücadelede dışarıda kalmayı
tercih etmişti. Bunun üzerine Arık Buka, Algu üzerine yürümek istemiş ise de
1262 yılında Sayram‟a (Süt Göl) yakın bir yerdeki Polat mevkiinde muharebe
etmişler ve bu muharebeyi Algu kazanmıştı. Ancak daha sonra Arık Buka tekrar
zafer kazanmayı temin etmiş, fakat 1263 yılında Kubilay Kağan‟ın ordularının
üzerine geldiğini öğrenince Çağatay bölgesini terk etmişti.
Bu münasebetle de Algu Han, Çağatay Hanlığı‟nı tekrar derleyip toparlamaya muaffak olacaktır. 1266 yılında Algu Han öldüğü sırada Çağatay Hanlığı, kağanlığın vesayetinden kurtulmak için mücadele vermekte idi. Hatta şehirlerin
idarecisi durumunda olan Mesut Yalava Bey de kağanlık merkezindeki bu karışıklıktan dolayı
Algu‟ya yakın
davranmıştı.
Algu Han‟ın Kıyan, otu ve Tok-Timur adında üç oğlu
vardı. Algu Han‟ın
1266 yılının ilk aylarında ölümü üzerine Kara-Hülagü Han‟ın oğlu
yetişkin yaşa
girmiş olan Mübarek-şah, Cemali Karşî‟ye göre hanlık makamına
oturmuştu. 1266 Martı‟nda
hanlığa Mübarek-şah‟ın
kendiliğinden oturmuş olması Kubilay Kağan‟ın hoşuna gitmemişti. Eylül ayında,
yani altı ay sonra, Yisun-Tuva‟nın oğlu Barak, Kubilay tarafından Çağatay ulusuna han olarak gönderilecektir. Yine Cemali Karşî‟nin
nakline göre Eylül
ayının içinde
Barak gelip duruma hakim olacaktır. Mübarek-şah kaynaklardan anlaşıldığına göre
yumuşak huylu bir zat idi. Nitekim Barak‟a boyun eğerek onun maiyyetine girmiş
ve hizmet etmiştir. Mübarek-şah‟ın beş tane oğlu vardı. Bunlar sırasıyla şunlardır:
1. Olcay-Buka, 2. Buralgay, 3. Hur-Kaday, 4. isen-Pulat, 5. Kadak.
Barak Han (1266-1271)
Çağatay Han‟ın oğullarından
Mu-Tekin‟in torunu ve Yisun-Tuva‟nın oğludur. Babası Yisun-Tuva 1251 yılında
Müngge Kağan‟ın seçimine muhalefet ve suikast hareketine katıldığı için idam edilmişti. Bu hadiseden
sonra katledilen şehzadelerin çocukları, Karakurum‟da terbiye
edilmek üzere bırakılacaklardır. Barak ve
kardeşleri de bunlar meyanında idiler. Kubilay Kağan 1264 yılında kardeşi
Arık Buka‟yı bertaraf ettikten sonra Algu‟nun
ölümü üzerine boşalan Çağataylı tahtına
Mübarek-şah‟ın kendiliğinden
oturmasını hoş görmeyerek onun yerine Barak Han‟ı Çağatay
ulusuna han tayin etmişti. Barak böylece Çağatay
Hanlığı tahtına çıkacaktır. Arık
Buka ile Kubilay‟ın kağanlık için mücadelesi
sırasında
Ögeday Kağan‟ın imil ırmağı havzasında oturan torunu Kaydu Han, Ögeday ulusunu tekrar canlandırmıĢtı. Barak, ulusuna ulaĢtıktan sonra kısa zamanda duruma hakim olmuĢ ve
hatta Mübarek-şah‟ı dahi maiyyetine alarak onu Av Emiri, yani Barsı‟lığına tayin etmişti. Barak Han, ağatay ulusuna hakim olduktan sonra
Kaydu Han ile Ġl- hanlı hükümdarı
Abaka Han ile ve hatta Kubilay Kağan‟a karşı dahi Çağatay ulusunu müdafaa
mecburiyetinde kalacaktır. Hanlığının ilk yılında
Kubilay Kağan‟ın Çağatay ülkesine Moğultay ismindeki
kumandanıyla gönderdiği orduyu mağlup etmiş, hatta Doğu Türkistan‟daki Hoten
şehrine kadar onları kovalamıştı. Ögeday
ulusunun başındaki Kaydu Han ile yaptığı muharebeler iyi gitmekte iken 1267 yılındaki son muharebeyi kaybederek Semerkant yakınlarına çekilmek mecburiyetinde kalmıştır.Daha sonra Ögeday Kağan‟ın torunu Kadan-Oğul‟un oğlu
Kıpçak-Oğul
Barak Han‟ın yanına
elçi olarak gelmiş ve sulh yapılmıştı.
Ertesi yıl 1269‟da
Talas yakınında müşterek bir kurultay toplanmış, Ögeday ve Çağatay sülalalerinin mensupları, kumandanları hep bir
araya gelmişlerdir. Vassaf‟ın nakline göre bu
kurultay 1268 yazında Semerkant yakınlarındaki Katvan ovasında olmuştu.Ancak hadisenin seyrinden anlaşıldığına göre
Vassaf‟ın vermiş
olduğu bu yer kurultay yeri değil, Ögeday ulusunun elçisi olan Kıpçak-Oğul‟un, Hanın
ordasına geldiği
yer olmalıdır. 1269
kurultayı Barak Han‟ın
Kaydu Han‟a tbiliği kabul ettiği kurultay
olarak görülür. Yani Barak, Kubilay Kağan‟ı değil, Kaydu Han‟ı kağan gibi kabul etmekteydi.
ġehirleri idare eden Mesut Yalava ise bundan
sonra topladığı vergileri kağanlığa değil,
Kaydu Han‟a gönderecekti.
Ayrıca Barak Han, Doğu Türkistan‟ın ana bölümünü Kaydu Han‟a
terk ediyordu. 668 hicri yılı baharında yani 1270 yılında, Barak Han‟ın
ordusunda Kaydu Han‟ın Kıpak-Oğul ve apat emrinde gönderdiği birliklerden başka Çağataylı şehzadelerden Ahmet Börü, Nikbay-Oğul,
Taligu ve Mübarek-şah
da kendi birlikleri ile yer almışlardı. Ayrıca kardeşleri
Mümin ve Yasar-Baylı
(Vassaf‟ta Yasavur) da Barak Han‟ın
yanındaydılar. Bu ordu iki kol halinde Ceyhun ırmağını getiler. Bu kollardan birincisi Tirmiz yakınından gerçerek Bedehşan, Talkan, iıbırgan üzerinden ilerlerken, diğer kol Amuy yakınından Ceyhun‟u geerek Merv, Mervcik bölge ve şehirlerini ele getirerek Nişabur‟a varmazdan evvel birleşmişlerdi.
Abaka Han‟ın gönderdiği kuvvetleri burada mağlup eden Barak Han, Nişabur‟u da
zaptetti. Daha sonra 1270 yazında cereyan eden ikinci muharebede Kaydu Han‟ın
gönderdiği yardımcı kuvvetlerin Barak Han‟dan ayrılarak geri dönmesi
dolayısıyla Barak yalnız başına Abaka Han ile karşılaşmak mecburiyetinde
kalacaktır. Bu muharebeyi Barak kaybederek Ceyhun‟un kuzeyine çekilecektir.
Ertesi yıl ilhanlı kuvvetleri Ceyhun‟u geçerek Çağatay ülkesine
girmişler ve Barak Han‟ı çok
güç durumda bırakmışlardı.
Kaydu Han amcazedesi Barak Han‟a yardımcı olabilmek için
Maveraünnehir‟e
girecektir. Bu kuvvetlerin gelişi dolayısıyla ilhanlı hükümdarı Abaka‟nın
kuvvetleri süratle Ceyhun‟un güneyine çekileceklerdir. Ancak
Barak Han, bu hadise sırasında vefat edecektir. Vassaf‟a göre Barak kendisine
ikram edilen şarabı içtikten sonra ölmüştür. Zira bu şarapta zehir vardı. Öldüğü sırada saltanatının altıncı yılında
idi. Uluğ Bey aynı
ifadeyi tekrarlar. Kadı Ahmet Gaffar-ı Kazvinî, 669 Koyun yılının nihayetinde
öldüğünü kaydetmektedir.Bu da 1271 yılı sonbaharına tekabül etmektedir. Barak
Han ölmezden bir yıl önce İslamiyet‟i kabul ederek Sultan Gıyaseddin unvanını
almıştı. Kaynaklar bu hususta ittifak halindedirler. Barak Han öldüğü zaman
geriye beĢ tane oğul bırakmıştı. Bunların adları sırası ile 1-Bek-Timur,
2-Duva, 3-Tokta, 4-Uladay ve 5-Bozan46 idi.
Nikbay Han (1271-1274)
Barak Han‟ın 1271 yılı sonlarında vefat edişinden sonra Çağataylılardan
Nikbay‟ın diğerleri
arasında önde
olarak ortaya çıktığını görmekteyiz. Çağatay Han‟ın dördüncü oğlu
Sarban‟ın oğludur.Algu
Han ve Barak Han zamanlarında ordu kumandanı olarak hizmet gördüğünü bildiğimiz
bu hanzade, Barak‟ın vefatından
sonra ıkan karıĢıklıklar sırasında
Ġlhanlı
ordusunun Buhara‟dan baĢlayarak Ceyhun‟un ötesine atılmasında Vassaf‟ın verdiği
bilgilere göre Abaka, Buhara‟ya girdikten sonra elli bin kişiyi katlettirmiş, şehrin
abidelerini de tahrip ettirmişti. Hatta Mesut Yalavaç‟ın
yaptırdığı
büyük Mesudîye Medresesi bu tahrip olanlar arasında bulunmaktaydı. Nikbay,
Gaffari‟nin nakline göre 671 yılında Abaka‟nın kuvvetlerini mağlup etmiş ve Çağataylı
toprağından çıkarmıĢtı. Reşidüddin ise Nikbay‟ın hanlığının üç
yıl kadar sürdüğünü söylemektedir.
Bu duruma göre onun hanlığı 1274 yılı içinde
bitmiş olmalıdır.
Buka-Timur Han (1274-1277)
Nikbay Han‟ın kısa ve mücadele içinde geçen hükümdarlığından
sonra Buka-Timur ona halef olmuştur.
Buka-Timur Han, Çağatay
Han‟ın yedinci oğlu
Kadatı‟nın oğludur. Kaydu Han‟ın yarlığı ile han olmuştu. Reşidüddin onun hakkında pek bilgi
vermemektedir. Ancak Saçkıran
hastalığından vefat ettiğini
söylemektedir. Yalnızca
Kadı Ahmet Gaffar-ı
Kazvinî vefat tarihi olarak 671‟i vermektedir. Bu duruma göre üç yıl kadar hanlık etmiştir.
Duva Han (1277-1307)
Buka-Timur Han‟ın ölümünden sonra Duva Han onun yerine Çağatay Hanlığı
makamına gelmiştir.
Kaydu Han‟ın yarlığı
ile Çağatay
ulusunun başına geçen Duva Han, Barak Han‟ın beş oğlundan
ikincisidir. Onun otuz yıl süren
saltanatı müddetince
Çağatay Hanlığı üst üste gelen tahribat
yağma ve katliamların meydana getirdiği yaraların tedavi gördüğü devre
olacaktır. Zira Duva Han‟ın da Kaydu Han kadar dirayetli ve siyasî olduğu anlaşılmaktadır.
Aralarındaki münasebet ve mesafeyi iyi ayarlayan Duva zamanında kaynaklarda
verilen bilgilere göre harap şehirler imar edilirken Andican adında yeni bir
şehir kurmuştu. Her ne kadar bu imar işleri Mesud Bey tarafından yapılıyor ve
Kaydu Han‟a bağlı olarak yürütülüyorsa da netice itibariyle kendi hanlık sahası
huzura kavuĢmuĢ olmaktaydı. Cemal Karşî‟nin nakline göre 1272 yılında
Buhara‟nın tahribi sırasında yıkılan yerler tekrar canlanmış Mesudiye Medresesi
yeniden imar olmuştu. 1289 yılında Mesud Yalavaç
vefat edince medresenin yanında kendisi
için yaptırmış olduğu
türbeye defnolunmuştur. Ekim 1289 yılında vefat eden Mesud Bey‟in yerine büyük
oğlu Ebubekir Yalavaç, Kaydu tarafından tayin olunmuştu. Marco
Polo‟nun nakline göre
Kubilay Kağan‟ın
batıdaki hududu Hoten şehrine
kadar uzanıyor, onun batısında kalan Kaşgar, Yarkent, Aksu,
Kara-Hoo gibi şehirler
daha öncede zikredildiği üzere Çağataylılar
tarafından Kaydu Han‟a bırakılmıştı.Kubilay Kağan‟ın 1294 yılından ölümüne kadar Kaydu ve Duva arasındaki
ittifaka karĢı ciddi bir taarruzu göze alamadığı yine
Marco Polo tarafından nakledilmektedir. Bu durumdan istifade eden Duva Han,
Horasan hududunu emniyete almış hatta Gazne dahil Hindistan‟a kadar olan
bölgeleri hanlığı hudutlarına dahil etmiştir. Kaydu Han‟a bağlı olarak alışan Ebubekir Yalavaç‟ın 1298 yılında vefatı
üzerine onun yerine kardeşi Satılmış Bey tayin edilmiştir. O da ağabeyi, babası
ve dedesi gibi dirayetle şehirleri iyi bir şekilde idare etmiştir.
Reşidüddin‟in nakline göre Kubilay Kağan‟ın halefi olan
torunu Olcaytu Timur Kağan‟ın (1294-1307) dikkati Kaydu ile Duva ittifakına
dönecektir. Zira Kaydu‟nun devleti büyük itibar kazanmıştı. Bunun üzerine Kaydu
ile Olcaytu Timur Kağan arasında muharebeler başlayacak ve muharebe yaralanan
Kaydu‟nun ölümü ile son bulacaktır.
Bu hadiselerin 1298 yılında başlayıp 1301 yılına kadar da
devam ettiği bilinmektedir. Buna göre 1301 yılında Kaydu Han vefat etmiĢtir.
Duva Han, Kaydu ile Olcaytu Timur Kağan arasındaki mücadeleye katılmamış ve
bununla iyi bir politika takip etmiş olmaktaydı. Babasının ölümünden sonra
Kaydu‟nun yerine geçen oğlu apar
Han (1301-1306) babasının
dirayetini gösteremeyecektir. Cemalî Karşî‟nin nakline göre, SatılmıĢ
Yalava 1303 yılında vefat etmiĢ, onun
yerine Mesut Yalava‟ın üüncü oğlu Sevin
Bey, apar Han‟ın
yarlığı ile şehirlerin
idaresine tayin edilmiştir. Sevin Bey, babası ve dedesi gibi Hocent şehrinde
oturmayıp, şehirlerin
idaresinin merkezini Hocent‟ten Kaşgar‟a taşıyacaktır. Cemalî Karşî,
o tarihte kendisi de Kaşgar‟da
bulunuyordu.
Bu duruma göre 1303 yılında Duva Han ile apar Han arasında
huzursuzluk meydana gelmişti. Daha sonra çarpışmalar zuhur edecek ve ittifak
bozulunca bundan istifade eden Olcaytu Timur Kağan‟ın orduları, apar Han üzerine yürüyeceklerdir. Duva Han ile apar Han arasındaki arpıĢmalar, nihayet 1304 yılında
harbe dönüşmüş, çapar Han‟ın
kuvvetleri Çağatay
ülkesine girmişlerdir.
Birinci muharebe Semerkant civarında ikinci
muharebe ise Hocent yakınlarında
cereyan etmiş ve apar
Han mağlup bir vaziyette ülkesine
doğru ekilirken
bu defa Olcaytu Timur Kağan‟ın orduları ülkesini istil
etmeye başlamıştı. 1305 yılında
ok üstün kuvvetler ile Ögedaylıların yurduna giren kağanlık orduları
Kaydu Han‟ın kurduğu
bu güçlü
ili tamamen dağıtmışlardı.
1305‟i 1306‟ya bağlayan aylarda dağılan kabilelerin bir
kısmı kağanın ordularına boyun eğmiĢ, geri kalanlar ise apar
Han baĢta olmak üzere
Duva Han‟a sığınmak
mecburiyetinde kalmıĢlardı.
Duva Han, bu iltica edenleri Ceyhun ırmağını geçirerek kuzey Afganistan‟a iskan etmiĢti. Hatta
onlardan bir kısmı
Horasan üzerinden Ġlhanlı ülkesine giderek onlara
iltica edeceklerdir. Böylece 1306 tarihinde Kaydu Han‟ın kırk yıl boyunca
dirayetle topladığı ulusu tamamen tarihe karışmış oluyordu. Bu son hadise ve
iltica durumundan sonra Duva Han ile çapar Han‟ın barıĢtıkları anlaşılmaktadır. Timur Han‟ın orduları, geday ulusunu yok etmekle kalmamıĢ,
ayrıca çağatay Hanlığı‟nın merkezi durumunda olan Ġli
Irmağı havzası
ile Yedi-Su ve Talas havzalarını da tamamen istil ve yağma etmiĢlerdi. Duva Han, kağanın orduları
ile mücadele etmiĢ ve daha ileri harekata devam
etmelerini önlemişti. Reşidüddin‟e göre, bu muharebelerde yaralanmıĢ62 ve daha
sonra bunların tesiri ile ölmüştür. Duva Han otuz yıl süren saltanattan sonra
13 Temmuz 1306-2 Temmuz 1307 tarihinde ölmüĢtür. Mu‟iniddin Natanzi, 24 Temmuz
1305-12 Temmuz 1306 tarihini vermekte ise de hadiselerin seyrinden 1307 tarihine
daha uygun düĢmektedir. Duva Han öldükten sonra geriye bir hayli şehzade
bırakmıştır. Bunların bir kısmı kendisini takiben sıra ile han olmuşlardır.
Künçük Han (1307-1308)
Duva Han‟ın ölümü üzerine Künçük
Han babasının yerine Çağatay Hanlığı
makamına gelmiştir.
Ancak hanlık içinde karışıklıklar halen devam etmekteydi. Çağatay Han‟ın
oğlu Mu-Tekin‟in
oğlu Börü‟nün oğlu
Kadakı‟nın oğlu Taligu, Künük Han‟a karşı hareket edenler arasındaydı. Hatta Çağatay Ulusu‟na iltica
eden Çapar Han ona yardımcı olmuştu. Abdül
Gaffar Kazvinî‟nin nakline göre 707 yılı
sonunda (1308 Mayısı) Börübaşı
mevkiinde Künçük Han‟a baskın vererek kardeşleri Sorgu-Oğul ve
Ebukan ile birlikte katledileceklerdir. Bunun üzerine Duva Han‟ın diğer
oğulları birleşerek Taligu Han (1308-1309) üzerine yürüyeceklerdir. Dolayısıyla
Künçük Han‟ın
hanlığı bir yıl
kadar sürmüştür. Taligu bu münasebetle
hanlığını
ilan edecektir. ilk yaptığı
toy (kurultay)‟da Duva Han‟ın oğullarından Kebek‟in baskınına uğrayarak
katledilecektir. Onunda hanlığı bir yıla yakın fakat karışıklık içinde geçmiştir. Abdül Gaffar Kazvinî‟nin nakline göre hadise
708 senesi sonu (1309 Haziran) 66 olmaktadır.
Bu vakadan sonra Kebek ağabeyi isen-Buka‟yı Çağatay Hanlığı tahtına ÇıkarmıĢtır. Aynı yıl içinde
toplanan Toy‟da han seçimi için yapılan toplantıda Kebek
Han, ağabeyi isen-Buka‟yı eliyle hanlık makamına oturtmuştur.
isen-Buka‟nın hanlığının üüncü yılına Buyantu Kağan (1311-1320) Çağataylı şehzadelerinden
Yasavur-Oğlanı,
eline yarlık vererek, Çağatay ulusuna Han olarak gönderdi. Bu durumu haber alan isen-Buka
Han ve kardeşi Kebek, Doğu Türkistan hudutlarında onu karşılamak üzere ordularıyla hareket
ettiler. Ancak yapılan mücadele Çağataylı sahasında
farklı coğrafyalarda
devam etmiş, fakat Yasavur, hanlık makamını
ele geçiremeden ilhanlılara
iltica etmek mecburiyetinde kalmıştır. Hatta daha sonra Yasavur‟a
bağlılık gösterenler Afganistan coğrafyasında ve kısmen
iran coğrafyasında bir tümen adı altında
varlıklarını devam ettireceklerdir. isen-Buka Han, Gaffar-ı Kazvinî‟ye göre
1318 yılı sonu ve 1319 yılı başı civarında vefat etmiĢti.69 Mu‟iniddin Natanzi
ise 719 yılını vermektedir. O da 1319 yılına tekabül eder. Ġsen-Buka Han‟ın mezarının
NahĢep‟te (Karşı) olması ise Hanlığ‟ın merkezinin artık Kaşga Irmağı havzasına
taşındığının bir ifadesidir.
Kebek Han (1319-1326)
Ağabeyi isen-Buka Han‟ın 1319 yılının ilk aylarında ölümü esnasında
Kebek, Yasavur ile uğraşmakta idi. Nihayet onu perişan ederek ilhanlı ülkesine
kaçmaya mecbur ettiği sırada
Han‟ın öldüğü haberini alarak Çağatay Hanlığı makamına gelecektir. Mu‟iniddin
Natanzi‟nin ifadesine göre,
Yasavur Müslüman
idi ve hacca gittiği sırada
orada bir fedai tarafından katledilmişti. Böylelikle
Kebek Han, Yasavur meselesinden kurtulmuş oluyordu. Kebek Han ağabeyi Künçük Han ve isen-Buka
Hanların zamanından
beri şahsiyeti ile dirayet ve kumandanlık vasıfları
ile temayüz etmişti.
Çağataylılar
tarihinde Kebek Han‟ın önemi
ilk defa adına para darbettiren hükümdar oluşudur. Çünkü o tarihe kadar kağanlık adına darbedilen anonim paralar
mevcut idi. Yani Çağatay
Hanlığı‟nın
resmen istiklali Kebek Han ile başlamıĢtır. Kebek Han‟ın bastırmış
olduğu paralar o kadar meşhur olmuştur ki, Ruslarda para karşılığı
kullanılan Kapik kelimesinin Kebekî‟den (Kebek‟in bastırdığı para) geldiği
ifade edilir. Çağatay
Han zamanında hanlık
ordasının adı bilindiği üzere
Uluğ-Ev adını taşımaktaydı.
Uluğ-Ev‟in
olduğu yer de başkent
sayılırdı. Kebek Han ise Saray manasına gelen Karşı adındaki hanlık
makamını Kaşga-Derya havzasında yaptıracaktır. Burdan da anlaşılıyor ki
Hanlığ‟ın merkezi eski Nahşep yeni adıyla Karşı evresine
taşınmıştır. Kebek Han zamanı Çağataylıların huzura ve
kudrete kavuştuğu dönem sayılmalıdır. Namına darbettirdiği
paraların sonuncuları Semerkant tarihini
taşıyan gümüş sikkelerdir. Halefi ilçigiday Han‟ın
ilk parası 726 tarihini taşıdığına göre Kebek Han‟ın hanlığının
sonu 1326 yılının ilk aylarına kadar
uzamaktadır.72 ilçigiday
Han, ağabeylerinden sonra 1326 yılı içinde hanlık
yapmış, yalnız
kaynaklardan anlaşıldığına
göre bu kurultayın
yapılacağı
zamana kadar devam etmiştir. 726 yaz aylarında yapılan Toy‟da
TarmaĢirin Han, hanlık
makamına getirilecektir. ilçigiday Han‟ın namına
darbettirdiği Ordu-yı Pazar 726 tarihli para dışında parası olmadığına göre bu
hanlık takriben beş altı ay kadar sürmüĢtür.
Alaeddin Tarmaşirin Han (1326-1335)
1326 yılında hanlık makamına gelen Tarmaşirin Han‟ın ilk
parası da 726 tarihini taşımaktadır.Çağatay hanları içinde Mübarek-şah ve Barak Han‟dan sonra
gelen üçüncü Müslüman handır.
Onun zamanında zaten Müslüman Türk
kitlesinin bulunduğu Türkistan
coğrafyasında
hanedanın mensupları da
istisnaları bir tarafa bırakılacak olacak olursa islamiyet‟e girmişlerdir. Alaeddin Tarmaşirin Han 1329 yılında
yaptığı sefer ile güneyde hakimiyetini Delhi Sultanlığı hudutlarına
ulaştırmıĢtı. İbni Batuta‟nın nakline göre Tarmaşirin Han, islamiyeti kabul
ettikten sonra Alaeddin adını almıştır.
Tarmaşirin Han dindar ve Türkçe konuşan bir hükümdardı. Ancak ibn Batuta‟nın kendisini ziyareti sırasında kış olmasına
rağmen kendi çadırlı otağında
kalmaktaydı. Bu durum başlangıçtan beri Çağataylıların
ananeye sadık kalmalarının ifadesi olsa gerektir. Ancak Almalık
bölgesinin ananevî merkez olması hasebiyle hanlar, toyu mutlaka bu bölgede
yaparlardı.
TarmaŞirin Han‟ın islamiyet‟i
kabulü çağatay Ulusu ile islam ülkeleri
arasındaki bağlantının kurulmasını temin etmişti. Bu münasebetle ticaret bu devrede canlanmıştı. Ancak yukarıda zikretmiş olduğumuz husustan dolayı hanlığın
merkezinin bulunduğu Maveraünnehir ile li havzası ve Almalık bölgesi arasında
ikilik ortaya çıkmış
oluyordu. Yasa taraftarlarını sindirebilmek için oğlu Celaleddin
Sencer‟i Semerkant bölgesinde
vazifelendirmişti. Böylece ili bölgesini daha yakından kontrol imkanına sahip olacaktı. Ancak bu
tedbir de yeterli olmamıştır.
Nitekim ibn Battûta‟nın da naklettiğine göre 1335 yazında Almalık yakınlarında yapılan
kurultayda, çenkşi
ve Bozan-Oğul‟un
elebaşılığını yaptıkları muhalif grup, onun hanlıktan
azledilmesini sağlamıştı. Daha sonra ise katledilmiştirTarmaşirin Han‟ın son
parası Tirmiz 735: 1 Eylül 1334-20 Ağustos 1335 tarihini taşıdığına göre
hadisenin tarihi doğrulanmış olmaktadır. Mu‟iniddin Natanzî de onun yasaya karşı
olması dolayısıyla bu duruma düştüğünü kaydetmektedir.
Hanlığın çöküşü
Alaeddin Tarmaşirin Han‟ın 1335 yılında azledildikten sonra katledilmesi Çağatay Hanlığı‟nın süratle çökmesine
sebep olacaktır. Bunun neticesinde idare
tamamen Ulus Emîrleri olarak bilinen, kabilelerin hem askerî hem de irsî
reisleri durumundaki kumandanların eline geçecektir. İdarenin
emirlerin eline geçtiği bu devrede devlet tamamen sukut
etmişti denebilir. Çünkü bu devrede emîrler
çoğu zaman Ögeday
neslinden gelme şehzadeleri han diye tayin ediyorlar ve onu kısa bir zaman
sonra indirip bir diğerini han yapıyorlardı.
Tarmaşirin Han‟dan sonra hanlık makamına gelen çenkşi Han, Mu‟iniddin
Natanzî‟nin nakline göre islamiyet‟e karşı
tavır almıştı. Tarmaşirin‟in kardeşi Ebukan‟ın oğlu
olan çenkşi
Han, eski dinlerine dönüş
yolunda gayret göstermekteydi. Mu‟iniddin Natanzî iki yıl saltanattan sonra katledildi demektedir. 736 ve 737 tarihli
ve onun namına darbedilmiş olan paralar bu bilginin doğruluğunu göstermektedir. Bu duruma göre çenkşi Han 1336-1337 tarihinde hanlık etmiştir. Çenkşi
Han‟a halef olan Bozan Han‟ın parasına rastlamıyoruz.
Yalnız kendisine halef olan Yisun-Timur‟un 739 ve 740 tarihli paraları
olduğuna göre
Bozan Han 1338 yılı iinde hanlık etmiş
olmalıdır. Yisun-Timur Han‟ın paraları 739: 20 Temmuz 1338-1340 tarihlerini taşıdığına
göre onun hanlığı da 1338 yazı ile 1340 yazı arasındadır. Yisun-Timur Han,
emirler tarafından katledilmişti. Yisun-Timur Han‟a halef olan Kazan-Timur
Halil (Halilullah) Yasavur‟un oğlu idi. Çok
şedîd
olan Kazan-Timur, aynı zamanda dindardı. Bazı paralarında
yalnızca Halilullah adını gördüğümüz bu hükümdar
zamanında Karşı
sarayına iki menzil mesafede olan Zincir-Saray
yapılmıştı.Çağatay hanlarının müstakil
hareket eden son temsilcisi olan Kazan-Timur Halil Han‟ın paraları 743, 744,
745 tarihlerini taşımaktadır. Bu duruma göre onun hanlığının sonu 1345
Mayısı‟na kadar ulaşmaktadır. Natanzî‟nin nakline göre bu hükümdarı Emir
Kazagan katletmişti.86 1345 yaz başından itibaren Emir Kazagan‟ın hükümetinin
devresi başlamaktadır. Emir Kazagan (1345-1358), ona halef olan Emir Abdullah
(1358-1359) ve Kazagan‟ın torunu Emir Hüseyin‟in (1359-1370) hakimiyeti
devreleri devam edecek ve 1370 yılında Emir Timur, yeni bir devreyi başlatacaktır.
Her ne kadar bu emirler devresinde bazı hanların adları zikredilir ise de ancak
bunların hepsi sembolik şahsiyetlerdir.
Bu arada Kaydu Han‟a bağlanan Doğu Türkistan bölgesinde
Duğlat emirlerinin yardımıyla Çağatay sülalesinden hanlar getirmek gayreti
olmuştur. Bunlardan Tuğluk Timur Han (1347-1362) ve onu takiben oğlu ilyas Hoca
Han (1362-1389) ve Hızır Hoca Han 1389-1399 yılları arasında Çağatay Han‟ı
olarak ortaya çıkacaklardır.Fakat bu hanlardan sonra Duğlat
Emirleri, han sülalesinden olanları şehir ve kasaba
idarecileri gibi kullanmışlar ve kendileri aynen Batı Türkistan‟da olduğu gibi
söz sahibi olmuşlardır.
Devlet Teşkilatı
Çağatay Hanlığı‟nın en mühim
devlet organı toy idi. Diğer uluslarda kurultay adı ile bilinen bu meclisin Çağataylılarda
Türkçesinin kullanılması ilgi çekicidir. ibn Battuta bu kelimeyi harekeleyerek manasını yılda
bir defa Almalık adı
verilen yerde toplanan, hanedan ve devlet erkanının bir araya gelerek meseleleri görüştükleri ziyafetli toplantı demektedir. Yine seyyahın nakline göre Tarmaşirin Han dört
yıldır bu toplantıya gitmediği iin ananeye
ve yasaya karĢı olmakla itham edilmiĢ ve bu münasebetle hanlıktan azledilmişti. Bilindiği üzere hanlığın
kuruluşundan yüz
sene sonra Kaşka ırmağı boyundaki Karşı (NahĢeb)
şehri yakınına başkentin taşındığı bilinir. Han ve hatun toyun tabii başkanı
idiler. Diğer uluslarda şehzadelerin adı oğlan diye ifade edilmektedir. Çağataylı sahasında
yer yer oğlan kelimesi görülmekle beraber oğul kelimesi
yaygındır.
Bunlardan baĢşka damatlar küregen
lakabıyla bilinmektedir. Ayrıca tarhan unvanlı hanın müşaviri
makamında beylerin de varlığını görmekteyiz. Ayrıca vezir unvanlı bilinen
vazifeli kimseler de var idi. Ayrıca Çağatay Hanlığı teşkilatında en yüksek
devlet vazifelileri arasında yasa emiri, bitigçi, al-tamgaı ve barsçı adıyla bilinen kimseler de toyda yerlerini alırlardı. Al-tamgaı
ilmiyyeden bir kimse olup hanların yarlıklarına kırmızı renkli damgayı vurma işi bu zata ait idi. Diğer Türk devletlerinde görülen tuğracı
veya nişancı vazifesinde bulunan vazifenin eş değerinde olan kimselerdi. ibn
Battuta ve Tarmaşirin Han arasındaki konuşmaları bu zat tercüme etmişti. Bitigçi,
yasa ve barsı emirleri çağatay hanedanı şehzadelerine mahsus
vazifelerdendi. Bitigçi emiri defterdar vazifesine, Yasa Emiri yasa ve yargı işlerine,
barsçı ise her yıl
yapılan sürek
avlarının tanzim ve
tertibine bakarlardı. Bu sürek
avları günlerce
sürerdi ve yasa gereği
olduğu için çok
mühim bir vazife durumundaydı. Aslında askerî
talim mahiyetinde olan bu avlar neticesinde gıda temini de yapılmış oluyordu.
Cengiz Han‟ın av işlerini büyük oğlu Cuci‟nin, yasa işlerini ise Çağatay‟ın
idare etmesi; bu vazifelerin
ehemmiyetini ortaya koymaktadır.Çağatay hanlarından Barak
Han (1266-1271), tahtından indirdiği Mübarek-şah‟ı
kendisine barsçı tayin etmişti. Barak Han aynı zamanda
bitigçiliğine şehzadelerden
Ahmet Börü‟yü getirmişti.Çağatay
Hanlığı‟nın Şehirler dıŞında
kurulan sade yapısında
teŞkilata dair baŞka
unsur bulamamaktayız.
Askeri Teşkilat
Dört ulus teşekkül ederken Çağatay Han emrine verilen dört
binbaşının
adından bahsedilmektedir. Bunların Çağatay
ulusu sahasındaki Barlas, Celayir, Sulduz ve
Arlat binbaŞıları olduğu anlaŞılmaktadır ve bu dört binbaŞının içinde en
kıdemlisi olan Barlas Karaçar Noyan baş emir durumundaydı.
Bilindiği üzere Karaçar Noyan, Emir Timur‟un büyük atasıdır.
Ancak bu binliklerin daha sonra tümenlere geliŞtiğini görmekteyiz. Yani
binlikler tümen haline gelmiŞlerdir. Tabii binliklerin tümen haline geliŞinde
Türkistan‟daki bozkır Türklerinin onların bünyesine girmesinin de Çok rolü
olmuŞtur. Dolayısıyla bu durumun Türkleşmede ehemmiyeti büyük idi. Cengiz Han
zamanından itibaren Türk askerî teşkilatındaki onlu sistem ihya edildiği için
askerî rütbeler onbaşı, yüzbaşı, binbaşı ve tümen başı şeklinde ortaya .ıkmıştı.
Bu durum aynen Çağataylı yapısında
devam edecektir. Orduların saf tutuşunda
Sağ-Kol, Sol-Kol ve öng-Kol (merkez) adlarıyla
yerlerini almaktaydılar. Gizli Tarih‟te Çağatay Han‟ın baş
emiri durumunda olan Karaçar Noyan aynı zamanda
Ulus Emiri durumundaydı. Bu askerî rütbeler başlangıçta Moğolcaları görülmekle beraber daha sonra
kaynaklarda da görüleceği üzere Türkçeleri
Moğolcaların yerini almıştır.
Malî, Adlî ve Posta İşleri
Çağatay Hanlığı‟nın malî işlerinin
ve vergilerinin neler olduğuna dair kaynaklarda malûmat yok denecek kadar
azdır. Ancak diğer uluslarda mevcut olan vergilerin Çağatay ulusunda da aynıyla olduğunu düşünmek gerekmektedir. Esas
itibarıyla kır hayatına ve hayvancılık yapısına dayanan Çağatay ulusunda vergilerin, şehir
ve ziraî nüfusa
ait olanların varlığı
düşünülemez.
Diğer uluslarda
da olan vergilere kıyasla düşünülecek olursa mal ve talay,
gayri menkul şehir mülkünden; kalan, 1/10 nispetinde ziraî mahsulden; tamga
vergisi, ticaret mallarından ve kopçur 1/100 nispetinde hayvanlardan alınan
umumi vergilerdi.Bu vergiler içinde yalnızca kopçur vergisi, Çağatay Ulusu‟nun
şartlarına uymaktadır. Çünkü diğer vergiler, şehir şartlarının
vergileridir. Yalnız galleadı
ile orduya erzak ve hayvan temini gayesiyle aynî
olarak tahsil olunan vergi vardı ki bu
verginin de Çağatay
ulusunda tatbik olunduğunu düşünebiliriz.
Çağatay hanlarının ancak kuruluştan 90 yıl
sonra para darbettirmelerinde, siyasî hakimiyet ve istiklal kazanmasının rolü
olmakla beraber, bozkır şartlarında vergilerin aynî oluşunun ve ihtiyaçların
para kullanmaya ihtiyaç duymadan temininin de tesiri olsa gerektir. Zira para,
kır hayatından ziyade şehir hayatındaki tedavülde zarurettir.
Çağatay Hanlığı‟nda adlî işlerin
amiri bilindiği üzere Yasa Emiri idi. Ancak yargı işlerini yargucu adı ile bilinen
hakimler icra ederlerdi. ibn Battuta, Harezm ülkesinde gördüğü bir mahkeme
heyetini anlatmaktadır. “Hergün vazife görmek üzere kendilerine ait daireye
giden kadı, yanında fakîh ve kaibi ile birlikte bulunurken, yargucu da sekiz
kişilik maiyyetiyle yine bu dairede bulunmaktaydı. Yargucu ümeredan bir zat
idi. Muhakeme anında her iki heyet de birlikte bulunurlar ve davanın şeriate
ait olan kısmına kadı hükmeder, yasa ve töreye ait olan tarafına yargucu
hükmeder; neticede karar birleştirilirdi. Onların verdikleri hükümlerin metin
ve adil olduklarını gördüm demektedir.
Bütün dört ulusta yam adı verilen bir posta teşkilatı
kurulmuştu. Moğol Kağanlığı‟nda, başkent Karakurum ile diğer uluslar arasında
haberleşme ve posta işlerinin 1240 yılında, Ögeday Kağan‟ın topladığı son
kurultayda yeniden düzenlendiğini görmekteyiz. Bu kurultayda haberlerin ge.
ulaşması, yerleşik merkezler halkı ve idarecilerinin ölçüsüz külfetlerinden
mutazarrır oluşları üzerinde durulmuş, neticede yeni esaslar getirilmişti. Ögeday
Kağan, hatta bu hususların karara bağlanışında ağabeyi Çağatay Han‟ın tasdik ve tasvibi ile belirli
hükümlere bağlanmıştı. Aksayan hususların giderilerek ulaşım, haberleşme ve
posta işleri yam adındaki teşkilat ile yürütülecekti. Bu yeni nizama göre,
ulaklar fevkalade haller haricinde, katiyen gidilen
istikamet boyunca şehir, kasaba ve köylere uğramayacaklardı.
Böylelikle o zamana kadar meskun yerler halkının mecbur oldukları mükellefiyet
ortadan kalkacak; hem de yiyecek, ikmal ve dinlenmeyi yapabilmek uğruna
ulaklar, Şehirlere uğrayarak yolu uzatmayacaklardı. İmparatorluğun çeşitli
istikametlerine, en kısa şekilde ulaşabilecek yollar üzerinde posta menzilleri
kurulacaktı. Her ulus kendi bölgesindeki menzil teşkilatını kurmakla
mükellefti. Her menzilde bulunması lazım gelen 20 ulak ve seyis ayrıca bu
bölgelerin askerî birliklerinden temin edilecekti. Ayrıca bu posta menzillerine
lazım olan binek atları, yemek için koyunlar, sütünü içmek için kısraklar,
gereğinde kullanılmak üzere arabalar ve diğer levazımatın sayıları ve
miktarları ayarlanmıştı. Yukarıda görülen hususlar diğer uluslarda da olduğuna
göre Çağatay
ulusunun ulaşım, haberleşme ve posta işlerinin de
bu şekilde olduğu
anlaşılmaktadır.